تقابل بازی‌های رایانه‌ای و فیزیکی

تغییر ذائقه در بازی‌های کودکانه!

بررسی دسته بندی انواع بازی‌ها و تقابل بازی‌های رایانه‌ای با بازی‌های فیزیکی، سنتی، بومی و محلی در عصر حاضر

بعد از مدت‌ها اقوام و فامیل گرد هم آمده‌اند. دیدارها تازه می‌شود و بازار دیده‌بوسی و احوالپرسی، داغ داغ است. اما پس از کمی صحبت راجع به مسائل متفرقه و مرور چند برگ از تصاویر گذشته، به مرور صدای دینگ دینگ اپلیکیشن‌ها فضا را پر می‌کند. بزرگ‌ترها وارد دنیای مجازی خود می‌شوند و همان‌طور که در واتس‌آپ، تلگرام، اینستاگرام و ... به وب‌گردی مشغول هستند، هم‌زمان به صحبت‌های صاحب‌خانه نیز گوش می‌دهند و در حالی‌که سرشان در گوشی است هر از گاهی با لبخند یا تکان دادن سر، جملات صاحبخانه را تائید می‌کنند! کوچک‌ترها نیز با رایانه و تبلت صاحبخانه و فرزندش مشغول بازی‌های کامپیوتری می‌شوند. البته این دو وسیله جواب‌گوی همه بچه‌ها نیستند و بقیه بچه‌های فامیل با موبایل‌های خودشان مشغول بازی می‌شوند. در واقع صله رحم به یک بازارچه مجازی و یا یک گیم نت خانوادگی تبدیل می‌شود که هر کسی در دنیای مجازی خودش سیر می‌کند!
 

بازی یا یک رویکرد اجتماعی و علمی؟ 
بسیاری از افراد جامعه بازی را نوعی سرگرمی و تفریح کودکانه می‌پندارند و هیچ رویکرد تربیتی یا علمی‌برای آن قائل نیستند.
 
در صورتی‌که ماجرا به این سادگی نیست و اهداف تربیتی و علمی فراوانی در بازی نهفته است. به باور بسیاری از کارشناسان و متخصصان حوزه‌های علوم انسانی و تربیتی، «بازی» یک رفتار بچه‌گانه ساده و صرفاً برای سرگرم ساختن کودکان نیست. چرا که بازی در عین سادگی، ارزانی و جدی نبودن، مفاهیم و مضامین دقیقی به همراه دارد و نوعی آموزش پیشرفته و مدرن محسوب می‌شود که اثرات مثبت و کارکردهای اجتماعی فراوانی به همراه دارد. در حقیقت «بازی» با همسالان را می‌توان الفبای یادگیری بسیاری از مهارت‌های اجتماعی و مدل مینیاتوری تعاملات بشری، در سنین کودکی قلمداد کرد.
 
«بازی» در تقویت اعتماد به نفس، افزایش خلاقیت، آموزش علوم پایه، تقویت قوای حسّی و جسمی، تخلیه انرژی، مقابله با اضطراب، تقویت مهارت‌های کلامی و ذهنی، تقویت حس تعادل، ایجاد حس نوع‌دوستی و تعامل با دیگران، افزایش سلامت روان و جسم، زایش انگیزه، تبادل ایده و افکار و ... نقشی انکارناپذیر و بی‌بدیل دارد. جالب اینکه با وجود کارکردهای بی‌شمار و موثر این مهارت اجتماعی، «بازی» فاقد هرگونه پیچیدگی و دشواری در نحوه اجرا می‌باشد و به هیچ عنوان متاثر از قوانین، توقعات و انتظارات جامعه نیست. حجت بی‌بدیل فاقد پیچیدگی و بی‌تکلف بودن بازی، تعیین قواعد بازی توسط خود کودکان می‌باشد و به همین علت «بازی» هیچگاه تحت تاثیر قواعد وضع شده در اجتماع قرار نمی‌گیرد. در بازی‌های کودکان نوشتن فیلم‌نامه، دکوپاژ، میزانسن یا صحنه‌آرایی، موسیقی متن، تعیین نقش افراد و ... توسط خود بچه‌ها صورت می‌گیرد و در هر لحظه از بازی، امکان جابجایی نقش‌ها، لوکیشن و حتی متن فیلم‌نامه قابل تصور است! چرا که بازی وسیله‌ای یا راهی برای رسیدن به هدف نیست، بلکه خود بازی هدف است و به قولی «مقصد بازی راه است.»
 
بازی زبان مشترک همه بچه‌ها با فرهنگ‌ها و قومیت‌های گوناگون می‌باشد که گاهی اوقات بدون هیچ وسیله جانبی اجرا می‌شود و ممکن است ساعت‌ها طول بکشد و آنها را سرگرم بدارد. شور و نشاط، هیجان، سرگرمی، تفریح و لذت از مولفه‌های یک بازی سالم محسوب می‌شوند که زمینه ادامه یا تکرار آن را در اولین فرصت مناسب، فراهم می‌سازند. خستگی و زمان در بازی مفهوم خود را از دست می‌دهند. زمان در حین «بازی» متوقف می‌شود و تنها چیزی که کودکان در این مدت بدان نمی‌اندیشند، دنیای اطراف است. این تخلیه فکری و حذف موقت پلشتی‌های ذهن، بهترین زمان آموزش مهارت‌های اجتماعی، فرهنگی و حتی علمی ‌به کودکان است.
 
به همین منظور کارشناسان در شیوه آموزشی «های اسکوپ» یا همان «آموزش مبتنی بر بازی» اصولی را طراحی نموده‌اند که با اجرای این اصول، آموزش علوم پایه از طریق بازی امکان پذیر می‌شود.
 

انواع بازی‌ها
هر چند تنوع و تعدد بازی‌ها امکان دسته‌بندی و جدا سازی آنها را کمی دشوار می‌سازد ولی در مجموع می‌توان بازی‌ها را می‌توان به چهار دسته «کلامی»، «ذهنی»، «حرکتی» و «مجازی» تقسیم‌بندی کرد.
 

«بازی‌های کلامی» که به هیچ‌گونه وسیله و امکانات نیاز ندارند به بازی‌هایی اطلاق می‌شوند که در آنها افراد با به کاربردن عبارات مختلف و بازی با کلمات خود را سرگرم می‌سازند. بازی‌هایی نظیر چیستان، بیست سوالی، مشاعره، تکرار چند باره یک جمله که کلمات آن دارای شباهت‌های آوایی می‌باشند، دادن پاسخ معکوس به سوالات و ... از جمله بازی‌های کلامی محسوب می‌شوند.
 

«بازی‌های ذهنی» که عمدتاً به وسایل و امکانات ساده‌ای نیاز دارند در تقویت قوای ذهنی موثر هستند. از قدیمی‌ترین بازی‌های ذهنی می‌توان به شطرنج، دوز، اسم و فامیل، حل چیستان و معما، سودوکو، تانگو، پازل یا جورچین و ... اشاره کرد که درگیری ذهن در این بازی‌ها، بیش از سایر اعضای بدن می‌باشد.
 

«بازی‌های حرکتی» نیز به بازی‌هایی اطلاق می‌شود جنب و جوش و تحرک، اصلی‌ترین شاخصه آنها محسوب می‌شوند. دامنه بازی‌های حرکتی بسیار فراتر از بازی‌های کلامی و ذهنی است و بالتبع طرفداران بیشتری نیز دارد. گرگم به هوا، قایم باشک، استپ هوایی، نون بیار کباب ببر، یه قل دو قل، هفت سنگ، خاله بازی، سنگ-کاغذ-قیچی، بالا بلندی، تیله‌بازی، گردو بازی، خروس جنگی، زو، شاه و وزیر، الک دولک، شمع-گل-پروانه، عمو زنجیر باف، کلاغ پَر، گل یا پوچ، لِی‌لِی، وسطی و … از جمله بازی‌های حرکتی می‌باشند که البته در عصر حاضر کمتر به آنها پرداخته می‌شوند.
 

«بازی‌های مجازی» نیز به بازی‌هایی اطلاق می‌شود که از طریق رایانه و در فضای مجازی اجرا می‌شوند. این بازی‌ها که در حال حاضر طیف وسیعی از کودکان، جوانان، نوجوانان و حتی بزرگسالان را به خود سرگرم داشته‌اند از جمله بازی‌های ابداع شده در عصر اطلاعات می‌باشند. بازی‌های مجازی که به صورت انفرادی، دو نفره، گروهی، آنلاین و آفلاین قابل اجرا هستند، در سال‌های اخیر جایگزین بسیاری از بازی‌های کلامی، ذهنی و حرکتی شده‌اند.
 

جدال نابرابر بازی‌های سنتی با بازی‌های رایانه‌ای
با وجود اثرات مثبت بازی‌های حرکتی و ذهنی، ژانر جدیدی از بازی به نام بازی رایانه‌ای در جدالی نابرابر اکثر بازی‌های سنتی را تحت الشعاع قرار داده است؛ تا جایی بچه‌ها کمتر علاقه‌ای به انجام سایر بازی‌ها نشان می‌دهند و حتی اسامی‌بسیاری از آنها را نیز تاکنون نشنیده‌اند! با این وجود هنوز هم بازی‌های سنتی در برخی شهرها و روستاها طرفداران خود را دارند و به صورت جسته‌گریخته، انجام می‌شوند. ولی به جرات می‌توان گفت کمتر بچه‌ای در کشور وجود دارد که با بازی‌های رایانه‌ای آشنا نباشد و یا این‌که نام آنها را نشنیده باشد. جمله «چی بازی کنیم؟» که ورد زبان بچه‌های دهه‌های قبل بود و در مهمانی‌ها و مراسم مختلف به کرات استفاده می‌شد، در حال حاضر محلی از اعراب ندارد. چرا در دنیای کودکانه امروز نیازی به استعلام و پرس و جو در خصوص انتخاب بازی نیست و اولین گزینه روی میز، بازی‌های رایانه‌ای و مجازی است!
 
هر چند در مشاهدات میدانی و عینی، اثری از ثمرات و کارکردهای مثبت بازی‌های رایانه‌ای به چشم نمی‌خورد، ولی هنوز هم برخی کارشناسان به اثرات مثبت بازی‌های رایانه‌ای اعتقاد دارند و بر این باورند بازی‌های رایانه‌ای می‌توانند در ایجاد انگیزه، افزایش خلاقیت و ... موثر باشند اما در عمل می‌بینیم که موارد ذکر شده، دست‌کم در محیط اطراف ما چندان به چشم نمی‌آیند و جنبه سرگرمی و اتلاف وقت این بازی‌ها بر سایر اثرات آن غالب هستند!
 

دلایل گسترش بازی‌های رایانه‌ای
بدون شک تغییر سبک زندگی و الگوپذیری از زندگی غربی و آپارتمان نشینی را می‌توان دو دلیل عمده و اصلی گرایش کودکان به دنیای دیجیتال، به ویژه بازی‌های رایانه‌ای دانست.
 
کوچکی حیاط و یا مشاع بودن فضای مشجر و پارکینگ بسیاری از مجتمع‌های آپارتمانی، فضای کم محیط داخل خانه، ایجاد مزاحمت برای طبقات مجاور در صورت انجام بازی‌های حرکتی و سایر محدودیت‌های خاص در مجتمع‌های آپارتمانی باعث شده تا خانواده‌ها بازی‌های رایانه‌ای را جایگزین بازی‌های حرکتی و قدیمی‌کنند. البته این همه ماجرا نیست و دلایل دیگری نظیر نفوذپذیری از فرهنگ غربی، امکان بازی در اکثر ساعات شبانه‌روز، آشنایی قریب به اتفاق کودکان با این گونه بازی‌ها، مشغله زیاد خانواده‌ها و حوصله نداشتن برای بازی با کودکان، افزایش ساخت و ساز در سطح شهرها و کمبود زمین‌های خاکی در سطح شهرها، افزایش جمعیت خودرویی کشور و عدم امکان بازی در کوچه‌ها، تنوع برنامه‌های تلویزیونی، شهریه بالای اماکن ورزشی و تفریحی، بروز برخی مشکلات اخلاقی در سطح جامعه و در نهایت جذابیت‌های تصوری و گرافیکی بازی‌های رایانه‌ای در گسترش روز افزون این بازی‌ها و از رونق افتادن بازی‌های حرکتی، ورزش و حتی حرکات ورزشی در جامعه کنونی موثر بوده‌اند.
 
از سویی ارزانی و افزایش ضریب نفوذ تجهیزات الکترونیکی و رایانه‌ای باعث شده تا کودکان و حتی بزرگسالان، بیش از گذشته به دنیای دیجیتال پناه ببرند. در واقع استمداد از فن‌آوری‌های نوین و پر کردن اوقات فراغت با تماشای برنامه‌های تلویزیون، ماهواره، سی‌دی، وب‌گردی و انجام بازی‌های دیجیتال با رایانه، تبلت، لپ‌تاپ و گوشی همراه به عنوان دم‌دست‌ترین و ارزان‌ترین راهکارها، مورد توجه بسیاری از خانواده‌ها قرار گرفته است.
 

مجروحان واقعی در جنگ‌های مجازی
با وجود اینکه مضرات و عوارض بازی‌های رایانه‌ای و استفاده مکرر از تجهیزات دیجیتالی بر هیچکس پوشیده نیست، ولی خانواده‌ها در عمل برای جلوگیری از به‌کارگیری تجهیزات الکترونیک در منزل توسط کودکان‌شان کار خاصی انجام نمی‌دهند. کم تحرکی، مشکلات عضلانی و اسکلتی، خشکی چشم، احساس درد در ناحیه مچ و کمر، بروز بیماری‌های گوارشی، مشکلات کلیوی در اثر محبوس نگاه داشتن مثانه و تخلیه دیر به دیر آن، خوردن غذای ناکافی یا بد غذا خوردن برای انجام ادامه بازی، گوشه‌گیری و انزوا و ... از اثرات منفی جسمی ‌بازی‌های رایانه‌ای محسوب می‌شوند. البته در این بین اثرات منفی روانی بازی‌های رایانه‌ای را نیز نباید از یاد برد. در حقیقت استمرار انجام بازی و نبود اراده برای ترک بازی‌های رایانه‌ای و اعتیاد به انجام این گونه بازی‌ها، مخرب‌ترین اثر روانی این فرآیند است که رهایی از آن نیاز به زمان زیاد و برنامه ریزی اساسی دارد و متاسفانه باید اذعان کرد که «مجروحان» این جنگ‌های خیالی نیاز به «درمان واقعی» دارند!
 

ضرورت احیای بازی‌های بومی و محلی در جامعه 
اثرات مثبت و بی‌شمار بازی‌های فکری و حرکتی، امکان آموزش برخی مفاهیم علمی از طریق بازی، درمانگری برخی اختلالات از طریق بازی درمانی و ... باعث شده تا در سال‌های اخیر به منظور توسعه و پرداختن به این بازیها اقدامات مختلفی صورت پذیرد. بدون شک راه اندازی فدراسیون ورزش روستایی و بازیهای بومی و محلی و برگزاری جشنوارههای بازیهای بومی و محلی در استانهای مختلف کشور در همین راستا می‌باشد. نقش رسانه ملی را نیز نباید در این مقوله نادیده گرفت. گنجاندن بازیهای بومی و محلی در مسابقات تلویزیونی و برخی فیلمها و سریالها نیز می‌تواند در احیای این بازیها موثر باشد.
 

نقش مدرسه در احیای بازیهای بومی سنتی
مدرسه در گذشته خاستگاه بسیاری از بازیهای بومی– سنتی بود و دانشآموزان ]اعم از دختر یا پسر[ در زنگ‌های تفریحی و اوقات بیکاری به انجام این بازی‌ها مبادرت می‌کردند. هر چند در حال حاضر انجام این بازی‌های در مدارس با اقبال عمومی چندانی همراه نیست ولی می‌توان از مدرسه به عنوان یکی از نهادهای موثر در احیای بازی‌های سنتی و بومی یاد کرد.
 
برگزاری جشنواره بازی‌های محلی در مدارس، گنجاندن و معرفی این بازی‌ها از طریق مجلات رشد و یا حتی کتب درسی و برگزاری مسابقات درون‌مدرسه‌ای و بین‌مدرسه‌ای می‌توانند در معرفی و باز نشر این گونه بازی‌ها به نسل جدید موثر باشند.
 

سخن پایانی
تحرک، پویایی و نشاط در دوران کودکی متضمن سلامت جسم و روان در سایر ادوار زندگی است. هر قدر کودکان در خانواده و جامعه احساس نشاط کنند و از تنش‌های ذهنی به دور باشند، بدون شک در یادگیری آداب و مهارت‌های اجتماعی و ساختن جامعه قانون‌مند و پویا در آینده موفق‌تر خواهند بود.
 
 یکی از راهکارهای داشتن کودکانی شاد و امیدوار، توجه به بازی و انجام فعالیت‌های بدنی و ورزشی است. متاسفانه در جامعه کنونی بیشتر نوجوانان به دلایلی که شرح آن رفت، کمتر به بازی‌های حرکتی از خود علاقه نشان می‌دهند. امید است خانواده‌ها نیز به اهمیت این موضوع پی ببرند و در محدود کردن فرزندان‌شان در استفاده افراطی از بازی‌های رایانه‌ای، تلاش بیشتری از خود نشان دهند و به منظور سرگرم کردن فرزندان‌شان، آنها را با تجهیزات الکترونیکی مختلف مسلح نکنند چرا که خلع سلاح کودکان از این تجهیزات کاری بسیار پرهزینه و زمان‌بر است! 
 

مطالب پیشنهادی

نظرات

در زمینه‌ی انتشار نظرات مخاطبان، رعایت برخی موارد ضروری است:
-- لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
-- «
بازی‌نیک» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
-- «
بازی‌نیک» از انتشار نظراتی که در آن‌ها رعایت ادب نشده باشد معذور است.
-- نظرات، پس از تأیید مدیر منتشر می‌شوند.

در پاسخ به